تشکيل گله و خانواده هاي توليدمثلي

در مزارع صنعتي شترمرغ ها در صورت اعمال مديريت متمرک يا نيمه متمرکز به صورت خانواده هاي 9-3 قطعه اي و در محلهاي محصور شده اي به نام پن نگهداري مي گردند که هر پن يا فضاي مولدها براساس ظرفيت مي تواند بين 800 الي 5000 مترمربع مساحت داشته باشد. گروه بندي شترمرغ ها به مزرعه دار اين توانايي را مي دهد تا به آساني تغذيه و توليد شترمرغ ها را تحت کنترل داشته و بتواند با آمارگيري دقيق شترمرغ هاي نا بارور يا بي ارزش را شناسايي و به موقع از چرخه توليدي حذف نمايد علاوه بر اينکه اين نحوة مديريت امکان اعمال برنامه هاي تغذيه اي ويژه و برنامه هاي اصلاح نژادي را نيز در اختيار مزرعه دار قرار خواهد داد.
معمولترين ترکيب هر خانواده توليدمثلي شامل يک جفت نر و دو ماده يا دو نر و سه ماده خواهد بود. البته با توجه به خوي طبيعي شترمرغ و توجه به اجتماعي بودن آنها توصيه

ويژگيهاي تخم شتر مرغ

ويژگي	ارزش	واحد
تعداد تخم توليدي در يک سال	100 - 30	عدد
قابليت هچ	98 - 60	درصد
قابليت باروري	90 - 30	درصد
قابليت ماندگاري جوجه ها	90 به بالا	درصد

جفتگيري و لقاح

شترمرغ ماده در سن 3-2 سالگي و شترمرغ نر در سن 4-3 سالگي به بلوغ جنسي کامل مي رسند و در صورتيکه در شرايط مناسب و با امکانات کافي پرورش داده شوند تا بيش از 40 سال باروري خود را حفظ خواهد کرد.در فصل جفتگيري شترمرغ هاي نر و ماده با علائم خاصي تمايل خود را به جفتگيري نشان مي دهند که در نرها اين علائم شامل قرمزي نوک و ساق پا و در ماده ها بروز رفتارهايي خاص مانند بال زدن با بالهايي افتاده، نوک زدن و افتادگي سر مي باشد.

در زمان رقص جفتگيري شترمرغ نر بر روي زانو نشسته و با باز نمودن بالها و به حرکت در آوردن آنها از يکسو به سوي ديگر و همچنين تکان دادن گردن ماده را به جفتگيري دعوت مي نمايد و در اين هنگام شترمرغ ماده با خوابيدن بر روي زمين و ماليدن گردن و سر خود به خاک تمايل خود را به دعوت شترمرغ نر اعلام مي دارد، در اين هنگام شترمرغ نر پاي چپ خود را نزديک شترمرغ ماده گذاشته و پاي راست خود را دور کمر آن قرار مي دهد و سپس آلت نرينه خود را وارد کلوآک ماده مي نمايد.
عمليات جفتگيري عموماً در صبح و يا بعدازظهر انجام گرفته و معمولاً 3-1 دقيقه به طول مي انجامد.
طول فصل جفتگيري و توليدمثل به طور معمول شش ماه و از اواسط اسفند تا اواسط شهريور مي باشد که البته اين مدت با توجه به آب و هواي منطقه و طول مدت گرما، نوع مديريت و جيرة مصرفي مي تواند افزايش يابد و در اين مدت هر شترمرغ ماده مي تواند بطور متوسط 70-40 تخم توليد نمايد (در برخي موارد ميزان توليد تخم به ازاء هر ماده حتي به بيش از 100 عدد نيز مي رسد.)
البته بايد توجه داشت که بدون توجه به نوع آب و هوا و ساير عوامل ذکر شده، بهتر آن است که پس از يکدوره 9-6 ماهه توليد يکدوره کوتاه مدت حداقل سه ماهه را جهت استراحت پس از توليد و تمديد قواي جسمي شترمرغ نر و ماده در نظر گرفته و در اين مدت با استفاده از تمهيدات ويژه مانند تغييرات اعمالي در جيره توليد تخم و جفتگيري را متوقف نموده و پس از جداسازي حبس نر و ماده و اعمال برنامه هاي تغذيه اي ويژه فصل استراحت اقدام به آماده سازي پرندگان جهت فصل توليد آينده نماييم که مطمئناً اين امر علاوه بر افزايش کيفيت و کميت توليدات فصل آينده نقش به سزائي را در افزايش طول عمر توليدي پرنده ايفا خواهد نمود بدين ترتيب دور از حقيقت نخواهد بود اگر عنوان کنيم که اعمال يک برنامه مديريتي و تغذيه اي صحيح و علمي در فصل استراحت اهميتي کمتر از فصل توليد نخواهد داشت ونحوه عملکرد ما در اين دوره کوتاه تضمين کننده کيفيت و کميت توليد در فصل توليدي بعدي خواهد بود.
علاوه بر اينکه جدايي در هنگام استراحت باعث آرامش رواني پرنده و اشتياق بيشتر در جفتگيري در فصل آينده خواهد داشت و همچنين اين کنترل ها باعث همزماني در توليد پرندگان و در نتيجه اعمال مديريت بهتر و کاهش هزينه مي گردد.

جايگاه هاي توليدمثلي

 با توجه به رفتارشناسي اين پرنده و همچنين طولاني بودن عمر توليدي شترمرغ مي توان نتيجه گرفت که نوع طراحي در ساخت و ساز مزارع و ميزان فضاي اختصاص داده شده به هر پرنده نقش بسيار مهمي را در افزايش يا کاهش کميت و کيفيت توليد و همچنين سالهاي ماندگاري يک پرنده در گلة توليدي خواهد داشت.
از آنجا که شترمرغ هنوز داراي خصوصيات طبيعي خود بوده و به طور کامل اهلي و رام نشده است اين مسئله حائز اهميت مي باشد که در طراحي مزارع حداکثر نزديکي و شباهت در محيط پرورشي احداثي و آنچه در طبيعت و حيات وحش شاهد هستيم بوجود آيد که اين امر تاثير به سزايي را در آرامش رواني پرنده خواهد داشت.
طبق مطالعات بعمل آمده حداقل فضاي مورد نياز جهت نگهداري و پرورش هر قطعه شترمرغ معادل 300-200 مترمربع مي باشد که 10-8 متر از اين مساحت جهت محافظت پرنده از آب و هواي نامساعد و باران و برف و همچنين وزش باد بايستي مسقف گردد. در نتيجه ما جهت نگهداري هر خانواده 5-3 عضوي شترمرغ نيازمند 1500-900 متر فضاي گردشگاه و حدود 50-24 مترمربع فضاي مسقف مي باشيم که اين فضا يا به اصطلاح پن بايستي توسط حصاري به ارتفاع 2-5/1 متر محصور گردد.
جدا کردن پنهاي توليدمثلي از يکديگر بوسيلة راهروهايي به عرض 2-1 متر مي تواند در جلوگيري از مبارزات نرهاي گروه هاي گوناگون موثر واقع گردد.
همچنين اگر مزرعه داراي امکانات لازم است مي توان با گشت گياهان درختچه ها و درختان مناسب در ميان اين راهروها علاوه بر ايجاد فضايي طبيعي و روح انگيز موجب آرامش بيشتر پرندگان و تاثير مثبت در توليد مي گردد.
پس از آماده سازي پنها و رها سازي پرندگان و پيش از شروع توليد بهتر است يک گودال ساده به ابعاد 4/1-2 متر و عمق تقريبي 20 سانتي متر جهت تهية مکاني مناسب براي تخمگذاري حفر گردد و با ريختن ماسه يا شن در کف آن مکاني نرم و مناسب را جهت تخمگذاري بوجود آورد.

جوجه کشي

الف)طبيعي :
در حيات وحش هر شترمرغ پس از گذاشتن 18-12 عدد تخم اصطلاحاً روي آنها خوابيده و مبادرت به جوجه کشي مي نمايد. با توجه به مسئله استتار و اهميت آن در طبيعت محافظت از تخمهاي گذاشته شده در طول روز به عهدة شترمرغ ماده و در شب به عهدشترمرغ نر است و ناگفته پيداست که رنگ خاکستري پرندة ماده و همگوني آن با رنگ خاک و همچنين رنگ سياه جنس نر در شب در اين تقسيم کار موثر مي باشد.پس از گذشت 45-42 روز از زمان اولين تخمگذاري ما شاهد بيرون آمدن جوجه ها از تخم خواهيم بود توجه داشته باشيد که اجازه دادن به شترمرغ هاي ماده جهت خوابيدن بر روي تخمها در انتهاي فصل توليد و انجام جوجه کشي طبيعي موجب رغبت بيشتر پرنده جهت تخمگذاري در فصل آينده و همچنين افزايش کيفيت و کميت تخمهاي توليدي در فصول آينده خواهد شد.

ب) مصنوعي:
در مزارع صنعتي جهت بدست آوردن حداکثر جوجه از هر شترمرغ ماده اقدام به جمع آوري تخمها و جوجه کشي طبيعي مي گردد که بدين ترتيب ميزان جوجه هاي استحصالي به ازاء هر پرنده ماده تقريباً 3-2 برابر حالت طبيعي خواهد بود.
جهت انجام جوجه کشي مصنوعي نياز اجرائي به تمهيدات ويژه اي مي باشد که از آن جمله مي توان به ساخت يک بناي جوجه کشي با تمامي مکانهاي مورد نياز و همچنين خريد و نصب دستگاههاي مناسب مي باشد.
اولين گام جهت شروع جوجه کشي جمع آوري و نگهداري تخمها مي باشد. بايستي توجه داشت که تخمها با نهايت وقت جمع آوري گرديده و پس از تميز کردن و ضدعفوني آنها را در انبار تخم قرار دهيم. توجه داشته باشيد مکان مورد نظر جهت نگهداري تخمها بايستي داراي شرايط کاملاً بهداشتي بوده و داراي دما و دما و رطوبت کنترل شده باشد.
معمولاً دماي20 -15 درجه سانتيگراد  جهت انبارداري تخم مناسب مي باشد که البته اين دو فاکتور مي توانند با توجه به خصوصيات فيزيکي تخمها منجمله ضخامت پوسته و اندازه تخم و همچنين مدت انبارداري و در مقاطع زماني مختلف فصل توليد متفاوت باشد، اما فاکتورهايي که در کلية حالات ثابت مي باشد موارد مربوط به بهداشت محل، رعايت کامل مسائل ايمني، جلوگيري از ورود هر گونه موجودات اعم از حشرات، جوندگان و ... به محل نگهداري و مواردي از اين قبيل مي باشد. در يک حالت طبيعي بايستي در طول روز حدود 4 بار چرخانده شوند که اين امر به تبادلات غذايي بين سفيده و جنين و تبادلات کاري بين محيط خارج و داخل تخم کمک مي نمايد و پس از گذشت حداکثر 10-8 روز از ورود تخمها به انبار آنها را جهت شروع مرحله جوجه کشي به دستگاههاي ستر وارد نمود. توجه داشته باشيد که پس از گذشت اين مدت و در صورت نگهداري بيش از حد تخمها در انبار اين امر مي تواند منجر به کاهش قدرت جوجه در آوري تخمها و در مواردي مرگ جنين گردد.
جهت اخذ بهترين نتيجه و درصد درآوري مطلوب هميشه نکات زير را مد نظر داشته و نسبت به اعمال آنها نهايت دقت را به عمل آوريد:

1 ) جمع آوري و حمل و نقل دقيق تخمها
2 ) دقت در انبارداري تخمها در شرايط مطلوب
3 ) دقت کافي در ضدعفوني تخمها جهت پيشگيري از آلودگي هاي احتمالي
4 ) چرخاندن تخمها
5 ) اعمال رطوبت و دماي مطلوب در هنگام انبارداري و در دستگاهها
6 ) اطمينان از عملکرد مطلوب دستگاههاو کنترل مداوم آنها در طول مدت جوجه کشي

پس از قراردادن تخمها در دستگاههاي ستر رطوبت و دماي دستگاه بر روي حالت مطلوب تنظيم مي گردد که اين در مورد دماي لازم معادل 6/37 – 6/35 درجه سانتي گراد و ميزان رطوبت مطلوب معادل 22-16 % مي باشد که باز هم بايستي توجه داشت تمامي اين اعداد با توجه به خصوصيات فيزيکي و ظاهري تخمها مانند ضخامت پوسته، اندازه، تعداد و اندازه سوراخهاي موجود روي تخم و همچنين تعداد تخمهاي موجود در دستگاهها مي توانند تغيير کنند.
تخمها حدود 40-38 روز در دستگاه ستر قرار گرفته و پس از گذشت اين مدت و نزديک شدن به انتهاي مراحل رشد جنين چرخش تخمها در درون دستگاه متوقف شده و پس از نوک زدن جوجه به کيسة هوايي داخل تخم آنها را به دستگاه هچر منتقل کرده و منتظر شکستن پوستة خارجي و خروج جوجه از تخم مي گرديم.بعد از گذشت حدود 42 روز از زمان جوجه کشي تخمها حدود 15-11% افت وزن خواهند داشت و در نتيجه کنترل وزن تخمها در طول دوره جوجه کشي مي تواند به پيش بيني مراحل جوجه کشي کمک نمايد.
در ادامه جهت کسب بهترين نتيجه در امر جوجه کشي موارد زير را به دقت تحت کنترل داشته و اعمال نماييد:

1 – نگهداري تخمها در دما و رطوبت مناسب و در شرايط بهداشتي کامل
2 – قراردادن تخمها در اتاق پيشگرم جهت گرم کردن اولية تخمها پيش از ورود به ستر
3 – کنترل دقيق دستگاهها از لحاظ کارکرد و دما و رطوبت مناسب
4 – ضدعفوني دقيق و کامل دستگاهها پيش از ورود تخمها
5 – کنترل دقيق دما و رطوبت در طول دورة جوجه کشي و جلوگيري از نوسان شديد دو فاکتور مذکور
6 – وزن کشي دقيق و مستمر در طول دوره جوجه کشي جهت اطلاع از روند جوجه کشي
7 – انجام کندل در روزي 14 و 32 جوجه کشي جهت اطلاع از روند رشد جنين
8 – توقف چرخش تخمها پس از روي 38
9 – انتقال تخمها به هچر و کنترل روند هچ
10 – ضدعفوني کامل بند ناف جوجه ها و انتقال به اتاق پس هچ و انجام مراقبتهاي اوليه پيش از انتقال آنها به سالن اصلي
11 – تهويه و حرارت مناسب در سالن و دستگاهها

 پس از گذشت روز 38 بايستي تخمها تحت کنترل دقيق قرار گيرند تا روند نوک زدن جوجه ها به کيسة هوايي دقيقاً کنترل گردد زيرا پس از طي اين مدت و با اتمام اکسيژن موجود در تخم، جوجه ها با نوک زدن به کيسة هوايي اکسيژن مورد نياز را تا زمان خروج از تخم تامين مي کنند و گاهي ضعف ذاتي جوجه ها و يا قرارگيري ناصحيح جوجه ها در تخم مانند برگشتگي احتمالي يا وضعيت نامطلوب پا و سر مانع از نوک زدن جوجه به کيسة هوايي مي گردد که ادامه اين وضع مي تواند منجر به خفگي جوجه ها در تخم گردد لذا اطلاع از اين حالات و کمک به موقع به جوجه ها مي تواند مانع از مرگ آنها گردد.

12 – تامين و در دسترس گذاشتن کليه قطعات يدکي نظير فيوزها، المنتها، رطوبت سنجها و ...

مراقبتهاي ويژه پس از هچ

پس از تخم در آمدن جوجه ها حدود 6-4 ساعت در دستگاه هچري باقيمانده تا به خوبي خشک شوند و پس از طي اين مدت و به محض سرپا ايستادن جوجه ها آنها را به جايگاه مخصوص جوجه ها منتقل مي کنيم.بهتر است سالن مخصوص جوجه ها داراي مشخصات زير باشد:

1- ديوارها تا سقف کاشي کاري شده باشند.
2- کف سيمان زبر.
3- بستر با ماسه بادي آماده شده باشد.
4 - داراي نورگير و پنجره کافي باشد.
5 - هواکشهاي دمنده و مکنده جهت تهويه مناسب.
6 - داراي سيستم حرارتي کلي بعلاوه لامپهاي حرارتي بعنوان مادر مصنوعي.
7- آبخوري و دانخوريهاي مناسب.

توجه داشته باشيد که پيش از ورود جوجه ها بايستي سالن به طور کامل ضدعفوني شده و درجه حرارت در حدود 35-30 درجه سانتي گراد تنظيم شود سپس آبخوري و دانخوري ها شسته و ضدعفوني شده و در جاهاي مخصوص خود قرار گيرند.
درجه حرارت سالن بايد در هفته حدود 3-2 درجه کاهش يافته تا در نهايت به درجه هواي محيط طبيعي برسد.
در هنگام انتخاب دستگاههاي حرارتي بايستي توجه داشت سيستمي انتخاب گردد که علاوه بر دارا بودن ضريب ايمني بالا حتي المقدور اکسيژن لازم را از هواي خارج سالن تامين کرده و دي اکسيد کربن توليدي نيز به خارج از سالن هدايت گردد. همچنين برتري با سيستمهايي به روش تابش مستقيم باعث ايجاد گرما در اجسام مي گردند. زيرا اين سيستمها علاوه بر کاهش هزينه هاي طراحي نصب اجرا و نگهداري و استهلاک پايين هزينه هاي جاري کمتري نيز داشته و علاوه بر اينها باعث انتشار گرما در سطوح پايين سالن شده و با گرم کردن کف سالن و بستر علاوه بر ايجاد راحتي بيشتر براي جوجه ها از رشد قارچها و عوامل بيماري زا و همچنين ايجاد رطوبت در بستر و پيامدهاي ناشي از آن جلوگيري مي نمايد که اين امر در بازدهي و رشد و سلامت جوجه بسيار موثر مي باشد.

انتقال جوجه به سالن پرورش